Review
Iako ima beskrajan niz naslova ovo ostvarenje Serđa Leonea iz 1971. godine ostaje “najskriveniji” film u opusu apostola špageti vesterna. Daleko od toga da je nepoznat, ali je, delom i zasluženo, u senci dolarske trilogije i Klinta Istvuda, a po umetničkom kvalitetu puno zaostaje za remek-delom BILO JEDNOM NA DIVLJEM ZAPADU (1968) koje mu je prethodilo.
U Jugoslaviji distributer Vesna film ga je prikazivao pod nazivom SAKRIJ SE! Arhive o bioskopskoj eksploataciji kažu da je insistiranje Leonea na naslovu DUCK, YOU SUCKER bilo greška i za anglosaksonsku publiku odbijajuće, jer je narod mislio da je u tom špagetiju previše humora a to im se nije poklapalo sa majstorovim dotadašnjim rukopisom. Uglavnom, otkupljivači diljem sveta su se okretali nazivima kako se kome šta više svidelo iz dotadašnjeg rediteljevog opusa, da li dolarska trilogija ili epik o Divljem zapadu. Tako su stizali naslovi ZA ŠAKU DINAMITA (generalno vrlo adekvatan sadržaju) i BILA JEDNOM JEDNA REVOLUCIJA (takođe smislen i kompatibilan priči), svakako svi bolji i komercijalniji od Leoneovog “krštenja” i znatno atraktivniji od upozoravajućeg ali mlitavog SAKRIJ SE!, ma koliko pratio doslovno značenje originalnog američkog i italijanskog naslova. A ludi Nemci su mu nadenuli naslov MELODIJA SMRTI.
Elem, film uopšte nije loš, zapravo nosi ozbiljne političke poruke i metafore, dolazeći u društvenom
trenutku nakon jenjavanja šezdesetosmaške pobune i studentskih pokreta širom sveta, odnosno sumraka recentnih revolucionarnih ideja. Citiranje Mao Cedunga na najavnoj špici (originalna verzija glasi “Revolucija nije dostojanstvena večera, nije književni skup, niti crtež ili vez. Ona se ne može izvesti s toliko elegancije, s toliko spokoja i delikatnosti, ili s toliko ljupkosti i učtivosti. Revolucija je čin nasilja.”) uvlači publiku u politički milje Meksika početkom 20. veka, ali preneseno šalje autorovu poruku italijanskim levičarima, evropskim intelektualcima i salonskim revolucionarima s početka sedamdesetih koji zapravo pojma nemaju o brutalnom licu revolucije.
Možda je preterano dugo nadgornjavanje između dinamitaša Džona Malorija (Džejms Kobern u jednom od svojih najmarkantnijih izdanja, sa gomilom rekvizite i izvan resursa dinamita kojim savršeno barata, zanimljivom garderobom odnosno kostimom, koji nekako naglašava da se taj njegov odbegli član Irske republikanske armije može izvući iz svake situacije; ime njegovog prijatelja je Šon, a ono je poslužilo Eniju Morikoneu da osmisli istoimenu kompoziciju koja podcrtava romantičarsko-nostalgične sekvence iz junakove irske prošlosti koja je u znaku tragičnih i kontroverznih događaja), koji je od ruke zakona izbegao u Meksiko, i meksičkog ruralnog bandita Huana Mirande (Rod Stajger, istinski razigran i raspojasan, lukav i opasan, strastven i kad plodi žene i kad ubija, povremeno bojeći tog svog namazanog seljobera humorom, divljim, grubim i prostačkim), koji sa buljukom dece pljačka drumovima. Dok oni pronađu zajednički imenitelj, a cilj je da se u vreme meksičke revolucije opljačka banka u Mesa Verde, zaista prođe mnogo vremena a priča se praktično ne pomera. Ipak, majstorski pečat Serđa Leonea je prisutan na mahove. Početni prizori sa Huanom i otmenom posadom u kočiji koja samo što nije opljačkana, su zabavni, cinični i subverzivni, klasno zapaljivi i potcenjivački. Seksualna napetost do koje dođe između napaljenog i osvetoljubivog Huana i sredovečne, naizgled sablažnjive ali nimalo ravnodušne dame Adelite (igra je sjajno Marija Monti) možda je u erotskom ključu nešto najbolje što je na tu temu viđeno u istoriji žanra, sočno, uzbudljivo i vrlo komično.
Film politički buja, i iako ima atraktivne scene eksplozija, rušenja mosta i (masovnih) smaknuća, kao da u ključnim trenucima ispušta dušu od žanra, jer umesto novca pohlepni Huan Miranda, nakon Džonove dinamitaške logistike, u prostorijama banke zatiče političke zatvorenike. Tako Huan, potpuno nezainteresovan za dnevnu ili politiku istorijskih dimenzija, postaje heroj revolucije jer zatočenike pušta na slobodu. Sve bežeći od revolucije, on sa svojim prekaljenim pajtašem, postaje njen integralni deo. Pre toga, međutim, Huan, oslonjen na svoju prirodnu inteligenciju, pa i mudrost, govori Maloriju kako ne veruje u revoluciju i zemlju, jer njegova zemlja su on i njegova porodica. Skeptičan je prema svakoj ideji revolucije jer se ona uvek obija o glavu siromašnim ljudima i to u prilično razdraženoj tiradi izloži svom Irskom prijatelju. Ovaj nakon toga baca u blato knjigu Mihaila Bakunjina, ruskog revolucionarnog anarhiste i političkog filozofa, koju je čitao.
Vrhunac atraktivnosti, ali i pristojno žanrovsko iskupljenje, je akciona sekvenca na pruzi, kada Malori, zajedno sa kompromitovanim doktorom Vijegom (sjajni Romolo Vali), zbog sprečenosti Panča Vile, obavi posao zaustavljanja voza koji predvodi pukovnik Ginter Ruiz (upečatljivi dugonja Antoan Sent-Džon), time što ubrza drugu lokomotivu i pošalje je u susret kompoziciji i vojsci, nakrckanoj u vagonima prepunim oružja i eksploziva.
I pre i posle ovog Leoneovog ostvarenja meksička revolucija bila je tema ogromnog broja špagetija, pa se to rabilo i zlorabilo do besmisla i potpuno isceđenog limuna. Čitav jedan podžanr špagetija poneo je odrednicu “Zapata western” (po meksičkom revolucionaru Emilijanu Zapati) kako bi se u startu locirao motivsko-geografski.
ZA ŠAKU DINAMITA, ili kako god se zvao, u Evropi je bio rado gledan (u Francuskoj je imao čak 4,7 miliona gledalaca), dok je u Americi propao zbog lošeg marketinga i skraćivanja, što je na neki način anticipiralo i tamošnju sudbinu poslednjeg Leoneovog filma, BILO JEDNOM U AMERICI (1984).
About the Author
More articles by Goran Jovanović »
