Review
Ovaj film nedavno preminulog hrvatskog reditelja Branka Ivande (1941-2025), jedno je od najčudnijih ostvarenja nastalih u kinematografiji nekadašnje velike zemlje. Iako je imalo široku distribuciju (ja sam ga gledao u repriznom požarevačkom bioskopu Kultura, mada je to bilo premijerno prikazivanje čak i pre Pulskog festivala 1979, kada je bio u konkurenciji), kao da je svesno stvoreno za aziliranu publiku i sladokusce, izbegavajući laka i dopadljiva rediteljska rešenja. Naprotiv, ova teška, bizarna, kafkijansko-nabokovljevska priča o nasilju i teroru, gde se vrlina, obrazovanje i pravda pokorno povlače pred silom i varvarstvom, kao i o ratnoj bestijalnosti, povremeno apsurdnih i farsičnih titraja, zastaje u grlu publike poput one kosti sa kojom potčinjeni vojnik Mario (Žarko Potočnjak), nakon što svoja nepca zadovolji jednim od niza specijaliteta vredne kuvarice po imenu Mare (vrhunska gluma Tanje Knezić, dobitnice Zlatne arene za sporednu žensku ulogu), ne zna šta da radi. Mare je ženska duša koja bi da svojim kulinarskim umećem odobrovolji i omekša surovo muško okruženje i njihove mučne i sadističke poslove.
Priča govori o službenom branitelju, Toniju Kolumbiću (sjajni Ivica Vidović), koji sa sinom (Sanja Vejnović, koja niti zbori nit romori) stiže kočijom medicinske pomoći jedne noći 1943, u dvorac negde u Dalmaciji, gde su italijanski vojnici zatvorili tridesetak muškaraca iz nepoznatih razloga (navodno su spremali oružanu pobunu) i spremaju ih za preki sud. Branitelja i sina, koji su prilično zbunjeni, gotovo zalutali i sa izgubljenim prtljagom, dočekuju prilično grubo, i čak u jednom trenutku završe sa golim, oznojenim i zadihanim zatočenicima. Branitelj i sin su toliko jadni, da ih susret sa silnim i moćima opijenim domaćinima potpuno shrvaju. Pokušaji komunikacije branitelja su ponekad tužno smešni kao kada, nakon divnog bubrežnjaka koji u slast pojede pred očima oduševljene Mare, impresionirane Tonijevim intelektom, manirima i gospodstvim a onda susretne grubog i sirovog Miju (Kruno Valentić), kome priča o filozofiji i Bergsonu, čije je dve knjige preveo, da bi mu prostak prekinuo tiradu otresitim: “Dosta baljezganja!” Za večerom, Toni pomisli da Mijo meso, koje zubima kida sa koske, zaliva vinom, ali ovaj mu kaže da je to krv (ovčja ili, możda, ljudska?). Mijo je zapravo lokalni dželat i mučitelj koji uživa u svom poslu. Upoznaje zatim naizgled šarmantnog predsednika prekog suda (Pero Kvrgić), kome se servilno nudi i dodvorava, ali je ovaj krut i autoritativan. U brigama je, osim zbog kurjeg oka, i da li će se obaviti sve formalnosti da zatočenici već ujutro budu streljani, u suprotnom njemu sledi vojni sud. Toni dobija zadatak da rekonstruiše navodno održani proces bezimenim ljudima.
Od početka, pa repetitivno tokom priče, tu je zarazna tema “Maria Luisa”, nezaboravni hit iz 1941. godine (interpretatorke: Trio Viljalba), koji apsurdni i pomalo nadrealan ton filma još više potencira. Pa i na samom kraju, dok uz ovu numeru plešu monstrumi.
Poverljivi izveštaji, denunciranje, ovlašćenja, imenovanja, raporti, strah, nesigurnost, psihička uzbuđenja i rastrojenost koji utiču na percepciju stvarnosti, prevrtljivost, karijerizam na leševima, krivica bez krivnje, kazna bez obrazloženja, presuda bez porote, jedak i ironični humor i čitav niz drugih kafkijanskih motiva i stanja, Branko Ivanda je ubedljivo sproveo u delo koje snažno govori o svetu nasilja i nespokoja. U rečima istražitelja Sučića (Vlatko Dulić) krije se apsurdnost procesa za koji je je jasno da moraju voditi samo jednom cilju – smaknuću! “Svi ti spisi, zapisnici, prijedlozi, protuprijedlozi, ovjeravanja, pečatenja, sve je to na prijekom sudu: trla baba lan. Metak i potiljak, to su jedina dva čvrsta punkta”, kaže on.
Kamera Ivice Rajkovića hvata gustu i mračnu atmosferu bezizlaza u enterijerima natopljenim strepnjom i defetizmom, od prostora kaznionice, preko podruma do službenih prostorija gde se širi predsednik prekog suda i sluša sa gramofona “Mariju Luizu” potapajući noge u lavor zbog kurjeg oka.
Gluma Ivice Vidovića je ovde posebno zanimljiva jer se prava priroda njegovog branitelja sakrila ispod fasade koja je kameleonska, situaciono pragmatična i dovitljiva, napadno servilna. Vidović zapravo demonstrira kontra ritam između unutrašnjeg habitusa i spoljnih hinjenih manifestacija sudara sa stvarnošću da bi se kontrolisala šteta i posledice po njega i sina mu bile što manje.
Postoji zapravo relativno mali broj jugoslovenskih filmskih ostvarenja koja sve vreme prate svoju estetsku ideju i zadržavaju stilski kontinuitet bez propadanja i iskakanja od zacrtanog puta. PRIJEKI SUD je takav film, kamerne atmosfere i široke metaforične skale. Nastao je prema motivima iz gigantskog romana “Šašava luna” (Mladost, 1973) Živka Jeličića, koji je sa Ivandom napisao scenario. Jeličićev otac je bio sudija prekog suda za vreme italijanske okupacije. Temom italijanske okupacije neki reditelji su se posebno nadahnuli (Mimica, Zafranović, Vrdoljak) i napravili zvučne naslove zaslužene slave, ali ovaj Ivandin doprinos je nekako apartan zbog načina na koji je kroz mikro milje dočarana šira slika. Iako rađen prema konkretnom knjiżevnim predlošku, PRIJEKI SUD u svom narativnom tkivu i atmosferi beznađa ima uticaje velikih književnika poput Franca Kafke, Vladimira Nabokova (“Poziv na pogubljenje”) i Mihaila Bulgakova (“Đavolijada”).
About the Author
More articles by Goran Jovanović »
